Rubin-telescoop vindt kandidaat-dwarfplaneet van ongeveer 1000 kilometer

Deze week draaide het vooral om telescopen. Het Rubin Observatory meldt een kandidaat-dwarfplaneet voorbij Pluto, de VLT van ESO zag een mogelijke exomaan en een dubbele schijf puin rond een dode ster, en NASA zette Swift na ruim twintig jaar uit. Daarnaast cijfers van het CBS over onze afhankelijkheid van China en een proefopstelling die kunstmest op het land maakt.

Rubin vindt een mogelijke nieuwe dwarfplaneet

Onderzoekers van het Vera C. Rubin Observatory hebben een ijzig object ontdekt dat voorlopig 2026 ED138 heet. Het draait voorbij Pluto om de zon en is volgens de eerste schattingen tussen de 600 en 1500 kilometer groot. Als een dwarfplaneet bevestigd wordt, komt hij erbij naast Pluto, Ceres, Eris, Haumea en Makemake, de vijf die de Internationale Astronomische Unie nu erkent.

Matthew Holman van het Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics zag het object op 13 oktober in Rubin-data, met zoekcode die hij samen met Kevin Napier schreef. Mario Jurić van de Universiteit van Washington vond daarna nog 20 waarnemingen terug tot maart 2026, en archiefbeelden van andere surveys tot 2016. Dat het object zo lang onopgemerkt bleef, komt volgens het team doordat het vlak bij het vlak van de Melkweg staat, tussen miljoenen sterren. Voor de precieze grootte en de definitieve status zijn nog meer waarnemingen nodig.

Bron: Universiteit van Washington via Phys.org

Mogelijke exomaan draait om een bruine dwerg

Met de CRIRES+-spectrograaf van de Very Large Telescope vond een team onder leiding van ESO-student Kevin Hoy aanwijzingen voor een massief object in het sterrenstelsel CD-35 2722. Het draait niet om een planeet maar om een bruine dwerg van ruim dertig keer de massa van Jupiter, die zelf om een ster met ongeveer de halve zonsmassa cirkelt. Het object zelf heeft minstens de massa van Jupiter. De onderzoekers leiden het af uit kleine variaties in de beweging van de bruine dwerg en publiceerden hun werk in Nature.

Het blijft voorzichtig: ESO spreekt van de eerste plausibele detectie van een exosatelliet, niet van een bevestigde maan. Eerder dit jaar meldde een team rond Quentin Kral al mogelijke tekenen van een maan in het systeem HD 206893, zonder harde detectie. Voor kleinere exomanen rekent ESO op de Extremely Large Telescope met zijn spiegel van 39 meter.

Bron: ESO via ScienceDaily

Dubbele puinschijf rond een dode ster

Dezelfde VLT heeft ook een zeldzame schijf van puin rond een witte dwerg, de uitgedoofde kern van een ster, gevonden. Anders dan bij eerder ontdekte systemen bestaat het puin, restanten van planeten die ooit om de ster draaiden, uit twee delen met een duidelijke opening ertussen. ESO denkt dat twee planetaire objecten de schijf vormgeven, waarvan een mogelijk zo groot is als Pluto, en dat zij de dood van de ster hebben overleefd.

ESO ziet in het systeem een voorbeeld van wat er mogelijk met ons zonnestelsel gebeurt als de zon is uitgebrand.

Bron: ESO

Swift stopt na ruim twintig jaar

NASA heeft de wetenschappelijke missie van de Neil Gehrels Swift Observatory beëindigd. De satelliet vliegt inmiddels lager dan 275 kilometer boven de aarde, waar de luchtweerstand te groot is om de telescopen stabiel op een doel te richten. De laatste waarneming was op 20 oktober; binnen enkele weken wordt een terugkeer in de dampkring verwacht.

Swift startte op 20 november 2004 en was ontworpen voor twee jaar. Volgens NASA zag hij meer dan 2000 gammaflitsen en ruim 1400 supernova’s, en leverde zijn data bijdragen aan ongeveer 7000 wetenschappelijke artikelen. De vlugge reactietijd, ongeveer een minuut om na een flits de telescopen te richten, maakte het mogelijk de nagloed van korte flitsen te volgen. Het archief van circa 12 terabyte is openbaar. NASA onderzoekt hoe het de snelle waarnemingen kan voortzetten met bestaande telescopen en nieuwe missies, maar noemt nog geen opvolger.

Bron: NASA

Zeven van de acht kritiekste materialen komen via China

Het CBS heeft voor alle kritieke materialen op de EU-lijst gekeken naar economisch belang voor Nederland, leveringsrisico en verwachte vraaggroei. Van de acht met de hoogste score worden er zeven vooral in China verwerkt: gallium, zeldzame aardmetalen, germanium, grafiet, lithium, kobalt en silicium metaal. Gallium scoort het hoogst, met 99 procent van de wereldwijde verwerking in China, gevolgd door grafiet met 94 procent en zeldzame aardmetalen met 84 procent. Alleen bij niobium speelt China vrijwel geen rol; daar hangt Nederland af van Brazilië.

De cijfers zijn niet abstract. In 2025 importeerde Nederland voor 17,2 miljard euro aan kritieke materialen en voor 123,9 miljard euro aan producten met zulke materialen van buiten de EU, bijna een derde van de invoerwaarde. Gallium vormt volgens het CBS de basis voor de microchips en hightech van grote Nederlandse bedrijven.

NWO opende deze week een call voor onderzoek naar materialen en strategische autonomie in de energietransitie, met de ministeries van Economische Zaken en Klimaat en Infrastructuur en Waterstaat als initiatiefnemers. Er is circa € 3,3 miljoen beschikbaar voor maximaal één aanvraag, die uiterlijk 13 april 2027 binnen moet zijn.

Bron: CBS en NWO

Kunstmest maken op het land zelf

Het project CONFETI, gecoördineerd door de Universitat Autònoma de Barcelona, heeft na drie jaar een proefinstallatie in Viladecans in gebruik genomen die ureum maakt op een landbouwperceel. Een elektrochemische reactor haalt het uit CO₂ en nitraat. De stroom komt van zonnepanelen en van biobatterijen, die met microben en organisch materiaal in de bodem elektriciteit opwekken. Een tweede reactor zet met zonlicht nitraat in water om in ammoniak.

De installatie draaide volgens de universiteit de hele zomer door, ook na zware regenval. Projectcoördinator Gonzalo Guirado ziet kunstmest die ter plekke en op aanvraag wordt gemaakt, zodat opslag niet nodig is. Of dat technisch, ecologisch en economisch haalbaar is, moet nog onderzocht worden.

Bron: Universitat Autònoma de Barcelona via Phys.org